فرصت مطالعه ندارید؟ چکیده این مطلب را همین‌جا گوش دهید:
بر اساس گزارش جامع وضعیت صنعت هسته‌ای جهان (WNISR 2026) که توسط مشاور انرژی هسته‌ای فرانسوی، میکل اشنایدر، نظارت شده است، تحولی تاریخی در حوزه انرژی جهان رخ داده است. برای نخستین بار در سال ۲۰۲۵، تولید برق خورشیدی توانست از خروجی انرژی هسته‌ای در مقیاس جهانی پیشی بگیرد. این گزارش نشان می‌دهد که چگونه انرژی‌های تجدیدپذیر با سرعتی باورنکردنی در حال جایگزینی با نیروگاه‌های هسته‌ای سنتی هستند؛ موضوعی که شباهت زیادی به رشد پرشتاب استفاده از ابزارهای نوین داده‌محور مانند بانک داده های جهانی World Bank Open Data دارد که دسترسی آزاد به آمار و ارقام توسعه را دگرگون کرده‌اند.
شکاف رو به رشد میان انرژی‌های تجدیدپذیر و هسته‌ای
در سال ۲۰۲۵، ظرفیت جهانی انرژی خورشیدی با افزایشی چشمگیر معادل ۵۱۰ گیگاوات به رقم کلان ۲,۳۸۳ گیگاوات رسید که نشان‌دهنده رشد ۲۷ درصدی نسبت به سال قبل از آن است. همزمان، انرژی بادی نیز با اضافه کردن رکورد ۱۵۹ گیگاوات، به ظرفیت ۱,۲۹۱ گیگاوات دست یافت (رشد ۱۴ درصدی). در مقابل، ظرفیت نصب‌شده هسته‌ای تنها ۱.۵ گیگاوات افزایش یافت و به ۳۹۹.۵ گیگاوات رسید، در حالی که ظرفیت عملیاتی آن با کاهش ۰.۵ گیگاواتی به ۳۶۸.۶ گیگاوات نزول کرد.
داده‌های این گزارش ثابت می‌کنند که ظرفیت هسته‌ای بیش از ۲۵ سال است که عملاً ثابت باقی مانده، در حالی که بخش خورشیدی و بادی با روندی صعودی و صاعقه‌وار در حال گسترش هستند. همچنین، این ارقام برآوردی محافظه‌کارانه هستند و داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی (IEA PVPS) نشان می‌دهند که اضافه‌شدن واقعی پنل‌های خورشیدی در سال ۲۰۲۵ به حدود ۶۹۰ گیگاوات رسیده است که ۱۸۰ گیگاوات بیشتر از آمار پایه‌ای گزارش WNISR است.
وضعیت بازار مالی و چالش‌های صنعت هسته‌ای
واقعیت‌های میدانی صنعت هسته‌ای با چالش‌های جدی اقتصادی روبه‌روست. شرکت هسته‌ای آمریکایی Holtec عرضه اولیه عمومی سهام (IPO) خود را که امیدوار بود از طریق آن نزدیک به یک میلیارد دلار جذب کند، متوقف کرد. شرکت همکار آن، فرمی (Fermi)، نیز از زمان عرضه اولیه در اکتبر ۲۰۲۵ حدود ۸۰ درصد از ارزش سهام خود را از دست داده است. دلیل اصلی این افت، عدم توانایی این شرکت‌ها در ارائه دستاوردهای ملموس در زمین برای متقاعد کردن سرمایه‌گذاران است.
در همین حال، ناوگان هسته‌ای جهان خروجی خود را تنها ۱.۱ درصد افزایش داد (که این رشد عمدتاً ناشی از افزایش ۷.۶ درصدی در چین بود و تولید در خارج از چین با افت مواجه شد)، در حالی که تولید برق خورشیدی در سطح جهان پرشی ۳۰ درصدی را تجربه کرد. نقش کلیدی فناوری‌های ذخیره‌سازی، مانند توسعه چشمگیر باتری‌های مقیاس شبکه، توانسته به پایداری این رشد کمک کند؛ به طوری که در سال ۲۰۲۵ معادل ۱۰۴ گیگاوات و ۲۵۷ گیگاوات‌ساعت ظرفیت ذخیره‌سازی باتری متصل شد.
کندی توسعه و ساخت‌وساز در نیروگاه‌های هسته‌ای
بر اساس این گزارش، بیشتر فعالیت‌های ساخت‌وساز جدید هسته‌ای در جهان در دو کشور چین و روسیه متمرکز شده است. تا اول جولای ۲۰۲۶، تنها ۴۱۱ راکتور در ۳۱ کشور جهان فعال بودند (به‌علاوه ۳۰ واحد در حالت خرابی و تعطیلی بلندمدت). سهم انرژی هسته‌ای از تولید برق جهانی به ۸.۸ درصد کاهش یافت که پایین‌ترین سطح در چهار دهه و نیم گذشته و تقریبا نصف اوج ۱۷.۵ درصدی آن در سال ۱۹۹۶ است.
طولانی بودن زمان ساخت و تأخیرهای متمادی از ویژگی‌های اصلی پروژه‌های هسته‌ای جدید است. هیچ‌کدام از ۱۶ راکتوری که بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ به شبکه متصل شدند، طبق برنامه تکمیل نشدند و میانگین دوره ساخت آن‌ها ۱۰.۹ سال به طول انجامید. به عنوان نمونه‌های بارز از طولانی شدن روند ساخت، می‌توان به پروژه Mochovce-4 در اسلواکی اشاره کرد که ساخت آن بیش از ۴۰ سال پیش آغاز شده است، و نیروگاه بوشهر-۲ در ایران که کار ساخت آن از سال ۱۹۷۶ کلید خورده بود.
بررسی پیشرفت راکتورهای کوچک مدولار (SMR)
این گزارش تردیدهای جدی را درباره توانایی راکتورهای کوچک مدولار (SMR) در عمل به وعده‌های تجاری‌شان مطرح می‌کند. حامیان این فناوری دهه‌هاست ادعا می‌کنند که SMRها هزینه‌های کمتر، ساختار مدولار، ایمنی بالاتر و ضایعات کمتری دارند؛ اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از این ادعاها هنوز در هیچ‌کجا به واقعیت نپیوندسته و حتی برخی طرح‌های SMR ممکن است بین ۲ تا ۳۰ برابر بیشتر از راکتورهای بزرگ‌تر زباله هسته‌ای تولید کنند.
با این وجود، پروژه‌های SMR در برخی کشورها در حال پیشروی است:
- کانادا ساخت راکتور BWRX-300 شرکت GE-Hitachi را در سال ۲۰۲۶ آغاز کرد.
- چین به تست راکتور نمایشی Linglong One ادامه می‌دهد.
- روسیه در حال توسعه SMRهای شناور و زمینی است.
- بریتانیا بودجه‌ای معادل ۳.۵ میلیارد دلار برای توسعه سه راکتور رولز-رویس اختصاص داده است.
| شاخص انرژی | وضعیت / مقدار ثبت‌شده | روند تغییرات |
|---|---|---|
| ظرفیت جهانی خورشیدی (۲۰۲۵) | ۲,۳۸۳ گیگاوات | افزایش ۵۱۰ گیگاواتی (۲۷٪ رشد سالانه) |
| ظرفیت جهانی انرژی بادی (۲۰۲۵) | ۱,۲۹۱ گیگاوات | افزایش ۱۵۹ گیگاواتی (۱۴٪ رشد سالانه) |
| ظرفیت عملیاتی هسته‌ای | ۳۶۸.۶ گیگاوات | کاهش ۰.۵ گیگاواتی (ثبات نسبی ۲۵ ساله) |
| سهم هسته‌ای از تولید برق جهان | ۸.۸ درصد | کاهش به پایین‌ترین سطح ۴.۵ دهه اخیر |
| وضعیت دسترسی به منابع آماری | دارای محدودیت منطقه‌ای برای کاربران داخل ایران | قابل بررسی از طریق پلتفرم‌های بین‌المللی |
پرسش‌های متداول
چرا تولید برق خورشیدی توانست از انرژی هسته‌ای جلو بزند؟
دلیل اصلی این رویداد، رشد فوق‌العاده سریع و ۵۱۰ گیگاواتی ظرفیت خورشیدی در سال ۲۰۲۵، کاهش هزینه‌های فناوری‌های ذخیره‌سازی باتری و در مقابل، کندی شدید، هزینه‌های بالا و تأخیرهای طولانی در ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای جدید است.
آیا راکتورهای کوچک مدولار (SMR) توانسته‌اند مشکلات صنعت هسته‌ای را حل کنند؟
خیر. بر اساس گزارش‌ها، پیشرفت SMRها همچنان محدود بوده، وابستگی شدیدی به بودجه‌های دولتی دارند و ادعاهای مربوط به کاهش هزینه‌ها و تولید زباله کمتر هنوز در مقیاس تجاری اثبات نشده است.
بیشترین فعالیت‌های ساخت‌وساز راکتورهای هسته‌ای در کدام کشورها متمرکز است؟
کشورهای چین و روسیه تسلط کاملی بر ساخت‌وسازهای جدید دارند؛ به‌طوری‌که چین بیش از نیمی از واحدهای در حال ساخت را به خود اختصاص داده و فناوری روسیه نیز در ساخت تعداد زیادی از راکتورهای خارج از این کشور به کار گرفته شده است.
جمع‌بندی
گزارش سالانه صنعت هسته‌ای جهان نشان‌دهنده یک نقطه عطف اساسی در ساختار تأمین انرژی کره زمین است. سبقت گرفتن تولید برق خورشیدی و بادی از انرژی هسته‌ای در سال ۲۰۲۵، گواهی بر تغییر معادلات جهانی به سمت منابع تجدیدپذیر، انعطاف‌پذیر و ارزان‌تر است. در حالی که صنعت هسته‌ای با موانعی همچون طولانی شدن زمان پروژه‌ها و چالش‌های مالی دست‌وپنجه نرم می‌کند، رشد تصاعدی پنل‌های خورشیدی و سیستم‌های ذخیره‌سازی انرژی، آینده‌ای روشن‌تر را برای انرژی‌های پاک رقم زده است.
